Jak powstały góry w Chorwacji i co ukształtowało ich krajobraz?

Góry Chorwacji są częścią wielkiego pasma Dinaridów

Gdy patrzymy na skaliste grzbiety nad Adriatykiem, łatwo uznać je za jeden nieprzerwany łańcuch. W rzeczywistości chorwackie góry tworzą różnorodny system masywów, kotlin i płaskowyżów, których budowa zmienia się w zależności od miejsca. Większość z nich należy do Gór Dynarskich, nazywanych także Dinaridami, rozległego pasma biegnącego wzdłuż wschodniego wybrzeża Adriatyku.

Dinaridy mają blisko 700 km długości i od 80 do 200 km szerokości. Ich chorwacka część obejmuje między innymi Velebit, Dinarę, Biokovo oraz masywy Gorskiego Kotaru. Najwyższym szczytem kraju jest Dinara, wznosząca się na 1831 m n.p.m. Velebit, najdłuższy masyw Chorwacji, ciągnie się przez około 145 km, a jego najwyższy punkt, Vaganski vrh, osiąga 1757 m. Biokovo sięga 1762 m n.p.m.

Odpowiedź na pytanie, jak powstały góry w Chorwacji, prowadzi daleko w przeszłość. Ich dzieje wiążą się z ruchem płyt tektonicznych, zamykaniem dawnego oceanu i zderzeniem fragmentu skorupy kontynentalnej z obrzeżem Europy. Później skały zostały przeobrażone przez wodę, która nadała wielu chorwackim masywom charakterystyczną, krasową rzeźbę.

Od dawnego oceanu do warstw wapienia i dolomitu

Geologiczna historia regionu zaczęła się około 220 mln lat temu, gdy rozwijała się Neotetydа, dawny ocean oddzielający sąsiadujące fragmenty skorupy. W mezozoiku, szczególnie w triasie i jurze, w tym obszarze istniały morza oraz baseny oceaniczne. Na ich dnie gromadziły się osady, z których z czasem powstały grube warstwy wapieni i dolomitów.

Te skały węglanowe są dziś podstawowym budulcem znacznej części chorwackich gór. Ich warstwy mogły osiągnąć nawet około 8 km miąższości. Nie powstały jednak jako góry. Przez miliony lat osady odkładały się na dnie morskim, a dopiero późniejsze ruchy tektoniczne ścisnęły je, popękały i wypchnęły ku górze.

W jurze i kredzie fragmenty skorupy oceanicznej zaczęły wsuwać się pod inne jednostki. Ten proces, nazywany subdukcją, stopniowo zmieniał układ basenów i płyt. Gdy przestrzeń Neotetydy się kurczyła, region zbliżał się do kolejnego etapu: kolizji kontynentalnej. Dawny ocean nie zniknął nagle, lecz zamykał się w wyniku długotrwałych procesów, które przygotowały grunt pod wypiętrzenie Dinaridów.

Zderzenie Adrii z Europą wypiętrzyło Dinaridy

Najważniejszy etap budowy pasma rozpoczął się w późnej kredzie i wczesnym paleogenie. Wtedy mikropłyta Adriatycka, nazywana Adrią, zderzyła się z obrzeżem Europy, a oceaniczna przestrzeń Neotetydy ulegała zamknięciu. Nacisk ściskał warstwy skalne, deformował je i powodował ich przesuwanie. Właśnie w ten sposób powstały główne struktury Dinaridów.

W geologii ważne są dwa pojęcia opisujące te zmiany. Fałdowanie oznacza wyginanie warstw skalnych pod wpływem nacisku. Nasunięcie to przesunięcie jednego pakietu skał na drugi wzdłuż uskoku. W chorwackich górach oba procesy działały jednocześnie, układając skały w skomplikowane płaszczowiny i pasma. Warstwy, które niegdyś leżały poziomo na dnie morza, zostały spiętrzone, przesunięte i miejscami powtórzone.

W eocenie i oligocenie ściskanie skorupy nadal wzmacniało deformacje. Nasunięcia przemieszczały się ku południowemu zachodowi, w stronę adriatyckiego przedpola. Kolejne jednostki skalne nakładały się na siebie, pogrubiając skorupę i budując wyniesienia. Dlatego Dinaridy nie są prostym, jednorodnym grzbietem. Ich układ odzwierciedla złożoną historię zderzeń, przesunięć i lokalnych różnic w budowie podłoża.

Woda wyrzeźbiła wapienne góry w krasowy krajobraz

Tektonika stworzyła wysokości, uskoki i spękania, ale wygląd wielu chorwackich gór ukształtowała także woda. Wapienie i dolomity rozpuszczają się pod jej wpływem, szczególnie gdy woda opadowa łączy się z dwutlenkiem węgla i staje się lekko kwaśna. Przez długi czas przenika ona w szczeliny, poszerza je i tworzy rozległe formy krasowe.

Na powierzchni można spotkać leje, ponory, doliny krasowe i skaliste płaskowyże. Ponor to miejsce, w którym strumień lub woda opadowa znika pod ziemią. W głębi skał rozwijają się jaskinie, kanały i podziemne przepływy. Woda potrafi pokonywać znaczne odległości pod powierzchnią, a następnie wypływać w postaci źródeł w dolinach lub w pobliżu wybrzeża.

To wyjaśnia pozorną sprzeczność, którą można dostrzec w krasowych górach: powierzchnia bywa sucha, chociaż pod nią krążą obfite zasoby wody. Zamiast płynąć stałymi rzekami po otwartym terenie, opady szybko wsiąkają w porowate i spękane podłoże. Kras nie jest wyłącznie dziełem erozji. Jego rozwój zależy od chemicznego rozpuszczania skał, a tempo i kształt tego procesu zmieniają się wraz z lokalną budową geologiczną.

Góry Chorwacji powstały więc dzięki współdziałaniu dwóch sił. Ruchy tektoniczne wypiętrzyły i popękały skały, a woda przez tysiące i miliony lat modelowała ich powierzchnię oraz podziemne systemy. Podróżując przez Velebit, Biokovo czy okolice Dinary, można zobaczyć różne odsłony tej samej historii: wapienne ściany, rozległe płaskowyże, zamknięte doliny i wejścia do jaskiń.

Dlaczego góry Chorwacji wciąż interesują geologów?

Budowa Dinaridów nie jest jedynie zapisem dawnej przeszłości. Region pozostaje aktywny tektonicznie i sejsmicznie, a trzęsienia ziemi przypominają, że ruchy skorupy nie ustały. Adria nadal oddziałuje z otaczającymi ją jednostkami, choć współczesne procesy zachodzą znacznie wolniej niż wydarzenia, które doprowadziły do zasadniczego wypiętrzenia pasma.

Badania geofizyczne pomagają ustalić, jak zbudowana jest skorupa pod górami, jak głęboko sięgają struktury powstałe podczas kolizji i w jaki sposób Adria przemieszcza się względem Europy. To trudne zadanie, ponieważ podziemna budowa jest złożona, a widoczne formy powierzchniowe nie zawsze pokazują, co dzieje się na dużej głębokości. Geolodzy analizują więc między innymi aktywność sejsmiczną i rozmieszczenie struktur tektonicznych.

Historia chorwackich gór łączy procesy rozciągnięte na setki milionów lat. Najpierw rozwijały się baseny morskie i odkładały osady węglanowe. Następnie zamykanie Neotetydy oraz zderzenie Adrii z Europą sfałdowały i spiętrzyły warstwy, tworząc Dinaridy. Wreszcie woda rozpuściła wapienie i dolomity, nadając masywom krasowy charakter. Dzisiejszy krajobraz jest zarazem śladem dawnego oceanu, kolizji płyt i nieustannej pracy natury.

Źródła

• https://se.copernicus.org/articles/14/1197/2023/
• https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-80587-6_1
• https://www.croatia.eu/index.php/en/home-en/geography-and-population/relief
• http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2024JB030626
• https://oceanrep.geomar.de/id/eprint/54960/7/Belinic_et_al_SV_model_Dinarides.pdf